31 Mart 1928 günü sabaha karşı 02.27 de 6.5 büyüklüğünde yaşanan İzmir-Torbalı depremi , sarsıntı sırasında uyanık bulunanların ifadelerine göre 13-15 saniye sürmüştür. Deprem öncesinde, Torbalı yakınlarındaki Mahmut Dağı’ndan 1 aya yakın bir süre uğultular duyulmuş ve yalnızca bu dağın yakınlarındaki Cumali köyünde hissedilebilen küçük sarsıntılar yaşanmıştır. Büyük depremi takip eden günlerde ise irili ufaklı sayısız artçı deprem yaşanacaktır. Bunların arasında 31 Mart saat 06.25 ve 09.00’da, 1 Nisan saat 14.30’da, 2 Nisan saat 14.55’de ve 25 Nisan saat 16.05’de yaşanan sarsıntılar felâketin neden olduğu hasarı daha da arttırmıştır. Deprem öncesinde sakin bir görünümde olan deniz, deprem sırasında fırtınalı havalardaki gibi dalgalı bir hal almış, depremin hemen öncesinde birçok depremde de yaşandığı gibi, önce Tuzla, birkaç dakika sonra da Çatalkaya semalarında kızıl ışık kümeleri görülmüştür. Deprem anında ise uğultu ve top sesini andıran sesler duyulmuştur.
50 kişinin ölümüne, yüzlerce kişinin yaralanmasına ve birçok binanın yıkılmasına neden olan depremİ, Ahenk Gazetesi “pek şiddetli ve şimdiye kadar emsali görülmemiş derecede”, Hizmet Gazetesi ise “100 yaşındaki nine ve dedelerimiz bile –biz böyle şey görmedik- dedikleri bir sarsıntı” ifadeleriyle niteliyordu. Ege Bölgesi’nin tamamında ve hatta İstanbul’da dahi hissedilen deprem, İzmir halkını evlerinde, uykuda yakalamıştı. Kente gece yarısına kadar elektrik verilmesi nedeniyle aydınlatmanın bulunmaması kargaşa ve paniğe neden oldu. Halk sarsıntının ardından evlerinden fırlayarak boş alanlarda sabahladı .
Kısa bir süre sonra kentin bütün cadde ve sokakları yeni ve daha şiddetli bir depremden korkan İzmirliler tarafından dolduruldu. Çaresizlik ve merak içindeki halk depremin neden olduğu hasar hakkında söylentiler üretmekte gecikmedi. Erkek ve kız liselerinin tamamen çöktüğü ve yatılı öğrencilerin enkaz altında kaldığı, Kordon’daki Tayyare Sineması’nın zeminiyle beraber denize doğru kaydığı, yeni inşa edilen Osmanlı Bankası binasının tamamen yıkıldığı, Karşıyaka’da ise ayakta kalabilen bina olmadığı kulaktan kulağa yayıldı. Yeni ve daha şiddetli bir depremin yaşanacağı da halk arasında kabul gören söylentilerden biriydi. 1 Nisan Pazar günü saat 09.00’da, 11.00’de ve 14.30’da yeni ve şiddetli depremlerin olacağı söylentisi halkın yaşadığı tedirginliği daha da arttırmıştı. Anadolu Gazetesi, depremin önceden tahmin edilemeyeceğini, bu asılsız sözlere itibar edilmemesi gereğini sütunlarına taşıyarak halkı sakinleştirmeye çalışmıştı.
Benzer söylentilere İstanbul basınında da rastlamak mümkündür. Zarar gören telgraf hatlarının tamiri ve böylelikle İzmir ile haberleşmenin sorunsuz sağlanışına kadar geçen sürede, kentin tamamen yıkıldığı, taş taş üstünde kalmadığı ve on binlerce insanın yaşamlarını yitirdiği doğrultusundaki haberler gazete sütunlarında yer aldı. Cumhuriyet Gazetesi de, İzmir’in son 10 yılda işgal, yangın ve deprem gibi, en büyük siyasî, beşerî ve doğal afetleri yaşadığına dikkat çekmekteydi. Güneşin doğuşuyla birlikte polis ve zabıta memurları tarafından enkaz altında kalanlar kurtarılmaya ve yaralılar ambulanslarla Memleket Hastanesi’ne götürülmeye başlandı. Hizmet Gazetesi yaşananları “felakete kurban olan zavallıları memleket hastanesine nakleden ambulansların acı acı öten kornaları sokaklara dökülen afetzedelere ölüm korkusu veriyordu. Memleket hastanesinin önü binlerce halk ile dolmuştu” şeklinde duyurdu. Yıkılan ve önemli oranda hasara uğrayan evlerin çoğu Karşıyaka, Bornova, Alsancak ve Buca semtlerindeydi. Kordon yolunun bazı bölümleri 20 metre kadar denize doğru kaymış, Torbalı’da ise zeminde 80 metreye varan çöküntüler oluşmuştu.
Sabah saatlerinde İzmir Valisi Kâzım Paşa’nın başkanlığında; Cumhuriyet Halk Partisi, Kızılay, Ticaret Odası, polis ve jandarma temsilcilerinin yer aldığı bir toplantı yapıldı. Toplantı esnasında sağlanan ilk bilgiler doğrultusunda yapılan açıklamaya göre kent merkezinde 16 ölü ve 50 yaralı tesbit edilmişti .
Ayrıca, 264 ev ile 13 dükkan tamamen yıkılmış, 4 okul, 1 polis karakolu ve Konak Meydanı’ndaki Saat Kulesi hasar görmüştü. Deprem, özellikle merkezi olduğu Torbalı’da 221 ve Torbalı’ya bağlı yerleşim birimleri olan Tepeköy’de 280, Ertuğrul’da 154, Hortuna’da 171, Arslanlar’da 110, Çapak’ta 230, Karakuyu’da 180, Kayas’ta 60, Sakallar’da 10, Dirmil’de 50, Çaybaşı’nda 100, Arabacı’da 50, Yeniköy’de 30, Eğrice’de 43, Üçpınar’da 15, Şehit’te 30 ve Hamidiye’de 20 evin yıkılmasına neden oldu. Torbalı ve Tepeköy’de barınacak bir tek ev bile kalmamıştı. Torbalı ve çevresindeki hasarın belirlenmesi amacıyla hazırlanacak rapora göre Torbalı ve köylerinde 10 kişi yaşamını yitirmiş, 2186 bina yıkılmış ve 1238 kişi yardıma muhtaç bir duruma düşmüştür. Yıkılan ev sayısının bu kadar çok olmasına rağmen ölü sayısının az olması bölgede yaygın olarak çit evlerin kullanılmasından kaynaklanmaktadır. Çit evin duvarları sepet yapımında kullanılan Hayıt ağacından ibaretti. Bu duvarlar çamurla sıvanıyor, evin çatı bölümü ise sazlardan oluşuyordu. Depremin bölge halkı üzerindeki en önemli etkisi barınma sorunuydu. Havanın yağışlı olması, evleri yıkılan depremzedelerin öncelikle barınma sorununu halletmeyi ön plana çıkardı.
Önce özel bir trenle Torbalı’ ya 300 çadır gönderildi. İzmir’e de 900 çadır gönderildi. İlerleyen günlerde Torbalı’ya 848 çadır, giyim eşyası ve bunların yanında sağlık malzemesi gönderildi. Barınma ihtiyacının karşılanmasında barakalar da çözüm olarak düşünülmüş, bu amaçla Torbalı’ya 34 inşaat ustası ve baraka inşaatında kullanılacak yapı malzemeleri gönderilmişti. Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa depremzedelerin ihtiyaçlarında kullanılmak üzere 10.000 liralık bağışta bulunurken, Bakanlar Kurulu, 1 Nisan 1928 tarihinde gerçekleştirdiği toplantıda, bölgeye ilk etapta 10.000 lira gönderilmesine karar verdi. Şu da belirtilmelidir ki, deprem gibi doğal afetlerde, afet bölgesindeki hasar ve yapılması gereken yardımlarla ilgili tespitler, hükümet görevlilerinin yanı sıra, gazetecilerin de meslekleri gereği üstlendikleri bir işlev olmuştur. Bu durum Torbalı depremi sonrasında da yaşanmış ve tespitler yapmak üzere deprem bölgesine giden gazeteciler izlenimlerini gazetelerinin sütunlarına taşımışlardır. Bölgeye yalnızca 366 çadırın ulaştırılabildiği halde en az 2000 çadıra ihtiyaç duyulduğu, evlerini kaybeden halkın açıkta kaldığı, tamamen yıkılan köylerin bazılarına tek bir çadırın bile ulaşmadığı, gönderilen gıda maddelerinin dağıtımında düzensizlikler olduğu ve depremzedelerin salgın hastalık tehlikesiyle karşı karşıya oldukları ifade edilmektedir.
Deprem riski altındaki bir bölgede depremin ne zaman yaşanacağı sorusuna kesin bir yanıt verilemez. Ancak, o bölgedeki olası bir depremin şiddeti bölgenin deprem tarihi göz önüne alınarak tahmin edilebilir. Tarihsel kayıtlar geçmişte yaşanan depremlerin gelecekte de yaşanacağını kanıtlar niteliktedir. Muhtemel bir depremi en az kayıpla atlatmak amacıyla geliştirilecek plânların oluşmasında – yerleşim alanlarının tespiti gibi- geçmişte yaşanan depremlerin yol gösterici olacağı muhakkaktır. Afete hazırlıklı bir toplum olmayı dilerim….
