Menderes Özel | menderes.ozel@milliyet.com.tr- Herodot (Herodotos), “Tarihin Babası” diye yücelmesini sağlayacak, dokuz kısımlık yapıtı “Tarih”ine (Tarihler) şöyle başlar: “Bu, Halikarnassoslu Herodotos’un kamuya sunduğu araştırmadır. İnsanoğlunun yaptıkları vakitle unutulmasın ve gerek Yunanların, gerekse barbarların meydana getirdikleri mükemmeller bir gün isimsiz kalmasın, tek emeli budur; bir de bunlar birbirleriyle neden dövüşürlerdi diye merakta kalınmasın.”
Herodot’un tarihte kendisine biçtiği misyon tarihi kayda almak; yaşananların unutulmamasını sağlamaktı.
Bazen gördüklerini bazen de kendisine anlatılanları kayda geçiren Herodot’un bir Helen mi, yoksa bu toprakların has evladı mı olduğu tartışması boşuna. Yaşadığı yüzyıldaki Helen kültürel emperyalizmi ve baskın lisanın Yunanca olmasını da dikkate almalıyız.
Yunan mı, Karyalı mı boşvermek gerek ki Herodot tam olarak bir Bodrumlu, Halikarnassosludur. Ve Bodrum bu yıl -geç de olsa- birinci sefer Herodot’u en kapsamlı halde sahiplendi. Bodrum Belediyesi’nin Herodot 3. Yaş Akademisi Derneği’nin iş birliğiyle 31 Ekim-6 Kasım tarihlerinde düzenlediği Hemşehrimiz Herodot Haftası, sekiz ülkeden 23 bilim insanını “Tarihin Babası”nı tartışmak üzere Halikarnassos’ta buluşturdu. Hafta kapsamında düzenlenen Herodot Çalıştayı’nın açılış konuşmasına “Biz Herodot’u hemşehrimiz olarak tanım ederiz” diye başlayan Belediye Lideri Ahmet Aras, “Bodrum Antik Çağ’da çok kıymetli filozoflar yetiştirmiş bir coğrafya. Bu tarihin geleceğe taşınması değerli zira bu topraklarda yaşayan insanların ve gelecek kuşağın tarihini bilmesi gerekiyor. Beşerler bu toprakların tarihini bilirse bu topraklara olan hürmeti, çevreyi muhafaza şuuru, barışa ve demokrasiye olan isteğinin artacağına inanıyorum” diyerek sempozyuma verdiği ehemmiyete dikkat çekti. Herodot Kültür Merkezi’nde dolu salon, güya Bodrumluların “Tarihin Babası”nı sahiplenme beyanıydı.
Herodot, daha birinci satırlarında niyetini bildirdiği yapıtıyla, M.Ö. 5’inci yüzyılda bilinen dünyanın hudutlarını da çizmişti. Çalıştay’da “Herodot’un çizdiği sonları onun global tarihinin parçası” olarak tanımlayan Reinhold Bichler, “Tarih”te anlatılan dünyanın Afro-Avrasyalı yapısına dikkat çekti. Sonları, hakim güçler Yunan kent devletleri, Persler, keşif, ticaret ve askeri seferler yoluyla çizilen dünyada Herodotos’a nazaran aslında kabaca iki güç yaşamaktadır; Helenler ve barbarlar. Lakin “Tarihin Babası” barbarların da hakkını teslim eder; “Onların da yaptıkları ve meydana getirdikleri mükemmeller unutulmasın.”
Eşsiz bir yazar
Çalıştayda konuşan kimi bilim insanlarının Herodot hakkındaki görüşleri özetle şöyle:
Christopher Baron: “Herodot, tek bir eser yazan, tek bir adamdı. Lakin antik dünya hakkında bilgi edinmek isteyenler için Herodot ve Tarihi, geniş kapsamlı ilgi alanları, kapsamlı anlatımı ve karşılaştığı kültürler hakkında sağladığı geniş bilgi hacmi nedeniyle muazzam bir görünüme pencere açıyor.
Thomas Harrison: “Herodot Tarih’i daha evvelki bir olayın sonrakini öngördüğü yahut sonraki kısmın evvelkini yansıttığı, hatta bazen gerçekleştirdiği sayısız anı içeriyor; Kambyses’in delirmesini ve mevtini Spartalı Kleomenes’inkiler takip eder. İskitlerin Perslerden, Atinalıların Salami’den kaçışını evvelden bildirir.”
Carolyn Dewald: “Herodot’a, Yunanların M.Ö. 481-479 savaşında Perslere karşı nasıl zafer kazandığını anlattığı uzun metni nedeniyle sık sık ‘Tarihin Babası’ unvanı verilir. Lakin kimi klasik tarihçilik standartlarına nazaran, o gerçek bir tarihçi olarak kabul edilmez. Bu rol, yaklaşık 50 yıl sonra başlayan Peloponez Savaşı’nın (Peloponessos) uygun bir siyasi ve askeri anlatımını yazan halefi Thukydides’e (Bilimsel Tarihin Babası) bırakıldı. Lakin Halikarnaslı bu adamın kozmopolit, kapsayıcı vizyonu, giderek küçülen ve birbirine bağlı olan dünyamızda ciddiye alınmalıdır.
R.V. Munson: “Yunan antik muharrirleri ekseriyetle savaşın fecî acı bir veren ömür gerçeği olduğu konusunda hemfikirdirler. Lakin bir biçimde hepsi, savaşa dahil olanların cüretini en yüksek faziletlerden biri olarak kutlarlar. Peloponez Savaşı’nın daha içsel gerçekliğini yaşarken Pers Savaşları’nın nedenlerini ve seyrini tahlil eden Herodot da bir istisna değil. Lakin Herodot, doğudan batıya uzanan geniş oyun tahtası ve artzamanlı olarak uzun tarihi açıklama sistemi için klasik muharrirler ortasında benzersizdir.”
Julian Degen: “M.Ö. 6. ve 5. yüzyıllarda Akhamenid İmparatorluğu’nun yönetici sınıfı, geniş imparatorluk üzerindeki egemenliğini legalleştirmek için makul anlatılar oluşturmuş ve yaymış. Bu anlatılar, ideolojik mana yüklü zihinsel haritaları ve mecazları içeriyordu. Enteresan biçimde bu anlatıların emperyal güç üzerine canlı bir telaffuzun ögeleri haline geldiğine dair güçlü deliller var. Bu da onu Tarih’in bağlamsallaştırılabileceği değerli bir taban haline getiriyor.”
Herodot’un dünyası
M.Ö. 490-480 ortasında bir tarihte Halikarnassos’ta doğan Herodot, M.Ö. 430-420 ortasında Güney İtalya’daki Thurii’de öldü. Herodot ve ailesi Halikarnassos’ta Lygdamis ismindeki kent yöneticisine muhalif olmaları yüzünden M.Ö. 460’lı yıllarda Samos adasına sürgüne gönderildi. Lygdamis’in idareden uzaklaştırılması üzerine 455 civarında Halikarnassos’a dönen Herodot kısa mühlet sonra Halikarnassos’tan bir daha geri dönmemek üzere ayrıldı. Atina’ya giden Herodot rotasını buradan Mısır, Babil, Karadeniz, Trakya ve Makedonya’ya çevirdi ve gözlemlerde bulundu. Sahiden gerçekleştirdiyse bu seyahatleri, Herodot’u “Turizmin Babası” diye de tanımlamak gerekir. Birtakım bilim insanlarının Herodot’un bahsettiği coğrafyalara hiç gitmediğini daima masa başında çalıştığını düşündüğünü not etmeliyiz. M.Ö. 444’te Thurii’ye giden Herodot, 431’de başlayan Peloponez Savaşı’nın birinci yıllarına da değindikten sonra bu kentte hayatını kaybetti. Herodot’un kentin agorasında uzun mühlet ayakta kalan anıt mezarının yıllarca ziyaret edildiği biliniyor. “Tarih”in ne vakit tamamlandığı da tartışma konusu; M.Ö. 424’e kadar farklı tarihlerden bahsediliyor. “Tarih”in dokuz kısmının her birine, Herodot’u onurlandırmak için M.Ö. 2. yüzyılda İskenderiye’de 9 ilham perisinin isminin verildiği iddia ediliyor. Onu “Tarihin Babası” olarak birinci tanımlayan kişi de M.Ö. 1. yüzyılda Marcus Tullius Cicero oluyor. Ünlü Romalı hatip ve siyasetçi, De Legibus isimli yapıtında Herodot’a “Pater Historiae” (Tarihin Babası) diyor. Herodot’un yapıtı, Akdeniz havzasında yaşayan halklar, onların, siyasetleri, dinleri, giysileri, kültürleri, yeme-içme alışkanlıkları hakkında değerli fikirler verse de birçok fantastik öğe de içeriyor. Mesela Herodot şahsen gidip gördüğünü söylediği “dünyanın sonu” Etiyopya hakkında en eski, ayrıntlı ve fantastik bilgileri veriyor. Ona nazaran Etiyopyalılar dünyanın en uzun ve hoş insanlarıdır. Ortalama ömürleri 120 yıl kadardır. Zindanlarındaki zincirler bile altındandır Etiyopya’nın. Öldüklerinde kristal lahitlere gömülürler.
Ya uygar bir Helensin ya da…
Herodot, yapıtında anlattığı en uzak diyar olan Hindistan’a da gitmediğini, diğerlerinden duyduklarını yazdığını belirtir: “Başka Hintliler de vardır ki, bunların doğusunda yaşarlar, göçebedirler ve çiğ et yerler. İçlerinden birisi bayan ya da erkek hastalanınca öldürürler. Derler ki, hastalık yağları eritir ve etin tadını bozar. Hasta, ‘Hasta değilim’ diye kendini savunur; lakin dinlemezler onu öldürüp, afiyetle yerler. Yaşlanıp ihtiyarlayan olursa, o kurban olarak kesilir ve şölen çekilir. Fakat bu az rastlanan bir onurdur; yaşlanmadan evvel hastalanan kişi öldürülür.” Doç. Dr. Ali Güveloğlu2 bu yaklaşımı şöyle gerekçelendirir: “Helenler şölenler düzenler, birbirlerine armağan verirler ve pişmiş yemek yerler. Arkaik ve Klasik Periyot kayıtlarında da Helenlerin incelikli yemek zevklerine sahip oldukları anlaşılmaktadır. Tüm bunların Herodotos tarafından Helen olanla olmayan ortasındaki uygarlık çizgisini belirleyen faktörlerden sayıldığı ve şuurlu biçimde üzerinde durulduğu anlaşılmakta.”
1 “Tarih”-Herodotos, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları-Hasan Ali Yücel Klasikler Dizisi (Çeviren: Müntekim Ökmen)
2 “Herodotos’un Historiai’sinde Uygarlığın Göstergesi Olarak Yeme İçme Adetleri”-Doç. Dr. Ali Güveloğlu,
