AYŞEGÜL KAHVECİOĞLU Ankara, MERT İNAN İstanbul / TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası’nın (İMO) zelzele felâketine yönelik ön kıymetlendirme raporunda, zelzele bölgesinde “sıvılaşma potansiyeli” olan tabanlardaki 10-15 katlı yapıların ağır hasar aldığı yahut toptan göçtüğü belirtildi.
Zemin sıvılaşması
İMO’nun hazırladığı raporda bölgedeki yapı envanterinin an prestijiyle bilinmediği lakin toptan göçen yahut hasar alan binaların bir kısmının 2000 yılı sonrası yapılmış olduğunun anlaşıldığı belirtildi. Raporda, “Hatta birkaç yıl öncesi üzere çok yakın geçmişte yapıldığı tabir edilen ve 2019 yönetmeliği ile dahi tasarlanmış olabilecek binalarda da toptan göçmeler olmuştur” tabirleri kullanıldı.
Raporda, hasarların yaygın olduğu bölgelerin, verimli tarım toprakları üzerinde planlanmış kentler olduğu belirtilerek şöyle denildi: “Ana kayanın derinde olduğu zayıf yer şartlarında, hatta sıvılaşma potansiyeli olan yerlerde yapılan 10-15 katlı ve taşıyıcı sistemi esnek yapılar ağır hasar almış yahut toptan göçmüştür. Bununla birlikte, göçmese de bir kat batan yahut yana eğilen binalar gözlemlendiğinden, kimi bölgelerde yer sıvılaşması olduğu düşünülmektedir. Bilhassa küçük ölçekli müteahhit firmaların bir kısmının maliyetleri karşılamaktan kaçınması nedeniyle bu tıp yerler üzerinde yapılan yapıların bir kısmının sarsıntı dayanımının sorgulanmaya muhtaç olduğunu söylemek mümkündür.”
Yapı kontrol sistemi
Betonarme yapılarda materyal zafiyeti olduğunun da düşünüldüğüne işaret edilen raporda, “Yakın vakitte inşa edilmiş yapıların neden göçtüğünü yahut ağır hasar aldığını kestirim etmek kolay değildir. Şayet bu yapılarda gereç zafiyeti göçme nedenlerinden birisi olarak tespit edilirse yapı kontrol sistemi çalışmamış demektir” denildi.
Dolgu duvarlar yok
Raporda, yapı düzensizliklerinin yarattığı hasara ait değerlendirmelerde de şunlar kaydedildi:
Yaygın göçme imajlarına nazaran, öncelikle yer katın göçtüğü, akabinde öbür katların sandviç biçiminde üst üste kapaklandığı anlaşılmaktadır. Hasarlara taraf veren ana nedenlerden birinin, hasar katı olan yer katlardaki ticari yerlerde dolgu duvarların olmayışı olarak kıymetlendirilmektedir.
Kolonun öncelikle kesme kırılmasıyla güç kaybetmesi ve devre dışı kalması olarak tanımlanan kısa kolon hasarları, ağır hasarlı yapılarda görülmektedir.
‘İlke ihlal edildi’
İMO’nun raporunda afet idaresi açısından da bir ön kıymetlendirme yer aldı. Raporda, “Bu doğal afette başarısızlığın birinci nedeni, bu bölgedeki riskin, zelzele olmadan evvel yapılması gereken Risk Yönetimi’nin kriz anı ortaya çıkıncaya kadar yönetilebilecek düzeye kadar indirgenmemiş olmasıdır. Afetlerle arama-kurtarma ile baş edebilmek için kesinlikle ‘riskin yönetilebilir’ olması gerekir. Son sarsıntıda en büyük sorun afet idaresinin bu temel unsurunun ihlâl edilmesidir.”
Raporun sonuç kısmında ise “Bölgenin büyük bir kısmı zayıf yer yapısına sahiptir ve bu sebeple özel mühendislik hizmetleri görmüş olması gerekmektedir. ‘Yetkin mühendislik için 3458 sayılı Kanun bir an evvel değiştirilmelidir” denildi.
