Türkiye, başta merkez üssü Kahramanmaraş olmak üzere 11 ili etkileyen 7.7 ve 7.6 büyüklüğündeki zelzelelerin akabinde yaralarını sarmaya çalışıyor. Bu süreçte Maden Tetkik Arama Genel Müdürlüğü (MTA) tarafından yayımlanan canlı fay haritasıyla birlikte Türkiye’de canlı fay çizgisi üzerinde yer alan ve zelzele riski taşıyan vilayetler açıklandı. Yenilenmiş harita üzerinde 485 canlı fay belirlendi. Bu faylar 45 vilayette 110 ilçeyi kapsıyor ve sarsıntı riski taşıyor. Türkiye’nin dört bir yanında yaşayan pek çok kişi de yaşadığı yerin yakınlarından fay sınırı geçip geçmediğini öğrenmek için haritayı inceleyip yaşadığı binanın muhtemel bir zelzeleye karşı ne kadar risk altında olduğunu öğrenmeye çalışıyor. Türkiye’nin sarsıntı neslinde bulunduğunu belirten uzmanların nazaran ise asıl problem fay çizgisi değil, uygun taban ve sağlam bina.
‘FAY GEÇMESİ HER YER YIKILACAK MANASI TAŞIMIYOR’
MTA canlı fay haritasının 2013 yılında yayınlandığına dikkat çeken Gazi Üniversitesi Zelzele Araştırma Merkezi Kurucu Lideri, Jeoloji Yüksek Mühendisi Prof. Dr. Süleyman Pampal bu durumun yeni bir gelişme olmadığını belirterek, “Diri fay hâlâ hareket haline ve kırılma ihtimali olan, gücü biriktiği vakit kırılmaya devam edebilir faal fay sınırlarıdır. Lakin diyelim ki 10 bin yıl evvel kırılmış ve sonrasında dirliğini ve hareket kabiliyetini kaybetmiş, geçtiği bölgede bir faaliyeti olmayan fay sınırları da pasif fay dediğimi fay hatlarıdır” biçiminde konuşarak etkin fay ile pasif fayın ne manaya geldiğini açıkladı.
İnsanların telaş etmesinin ardında yetersiz bilgi olduğunu söz eden Prof. Dr. Pampal, “Diri fay haritasına kabaca bakarsanız ana fayların nereden geçtiğini zati görürsünüz. Fayın tam üstünde değilseniz, etrafında ilgili fayın yaratacağı sarsıntıya karşı sağlam yapılarda oturuyorsanız korkacak bir durum olmayabilir. Fay var diye bütün yapıların yıkılacağı formunda bir fikir içerisinde olmak yanlışsız değil. Zelzeleden etkilenen kentlerimizde de ayakta kalan ve hasar almadan sarsıntısı atlatmayı başarmış yapılar var. Yapıları gerektiği halde yaparsanız bir şey olmaz” dedi.
‘FAY YASASI TEKRAR TARTIŞILIYOR’
Yaşanan zelzelelerin akabinde ‘fay maddesi’nin tekrar tartışılmaya başlandığını belirten Prof. Dr. Pampal, “Fayın üzerinde bir yapı inşa ederseniz mümkün bir sarsıntıda fay bu yapıyı adeta jilet üzere kesip geçer. Yani fay çizgisi üzerine mesken yapamazsınız. Fay sınırına muhakkak bir uzaklıkta yapılaşmanın durması gerekir. Gerçekten şu an sarsıntı bölgesinin birtakım noktalarında fay sınırı üzerine inşa edilen yapılardan gelen imgeleri görüyorsunuz” sözlerini kullandı.
Fayı, fayın yaratacağı zelzelenin büyüklüğünü bilerek ve fay çizgisine muhakkak bir ara gözetilerek yapılacak yapıların inançlı olacağını lisana getiren Prof. Dr. Pampal kelamlarını şöyle sürdürdü:
“Çok yüksek katlı ağır yapıların alüvyal topraklara inşa edilmesi sonrasında yıkım getiriyor. Bu işin kuralları var, bu işi yapanlar bunların hepsini pek düzgün bilir ancak kurallara uyulmuyor. Kurallara uyarak yapılan yapılarda bir şey olmaz. Çabucak çabucak tüm yerleşim alanlarımızın etrafından faal faylar geçiyor ve biz bu durumu dikkate almadan yapılaşmışız, yönetmeliğe uymadan uyuyormuş üzere yaparak yapılaşmışız. Yeni yapılan binaların yıkılmasına bakılırsa hala o denli yaptıklarımız var. Yönetmeliklere uyularak yapılmış ve zelzelede camı dahi kırılmamış binalar var. Bu ülkede fay geçmeyen yer neredeyse yok ancak kitabına uygun yapıldığında size bir ziyan verme ihtimali hayli azdır. Kâfi ki fay ve yönetmelik kararları dikkate alınarak yapılaşma yapılsın.”
‘FAYDAN DEĞİL BİNALARDAN KAYGI EDİN’
Resmi kurumlar tarafından açıklanan canlı fay haritası ve zelzele riski haritalarının büyük oranda yanlışsız olduğunu lisana getiren Karadeniz Teknik Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Kısmı Eski Öğretim Üyesi Prof. Dr. Osman Bektaş, “Şu da bir gerçek ki birçok fayla örtülü olduğu için bu fayların bulunması ve haritalara işlenmesi vakit alıyor. Lakin tasa edilecek bir durum yok. Zati burada değerli olan ülkemizin yüzde 90’ının zelzele neslinde olması. Yani fayların yerinden çok Türkiye’nin yapı stoğunun gözden geçirilmesi gerekir. Kuzeyden ve güneyden büyük plaklarla daima sıkıştırılan Türkiye’nin kırılmayan bir yeri yok. Münasebetiyle burada yapılacak olan fayların yerini aramaktan çok zelzeleye sağlam yapı stoğu oluşturmak” diye konuştu.
“Deprem yorumlarını, nerede sarsıntı olabileceğini bırakın bu işin uzmanları tartışsın. Burada önemli olan ülkemizin zelzeleye karşı şuurlu formda yapı stoğu oluşturması” diyen Prof. Dr. Bektaş şunları da ekledi:
“Deprem yönetmeliklerimiz pek hoş ve uygulandıkları takdirde hiçbir sorun yaşanmaz. Halkımız telaş edecekse mahallî idarelerin bu yönetmeliklere uygun formda hareket edip etmediği konusunda endişelenerek hareket geçebilir. En büyük vazife bu mevzuda halkımıza düşüyor yani mahallî yöneticilerin vazifesini gerçek formda yapıp yapmadığının şahsen halk tarafından takip edilmesi gerekiyor. Yönetmelikler takip ediliyor mu? Tertipli ve yanlışsız taban etütleri yapılıyor mu? Yapılar yanlışsız denetleniyor mu? Bunun için bilinçlenmeliyiz. Temel sorun yapı stoğumuz.”
‘500 LİRAYA YER ETÜDÜ YAPILIYOR’
Fay çizgilerinin etkileyeceği alanların AFAD tarafından açıklandığını belirten Prof. Dr. Bektaş, “Burada değerli olan konu şu: AFAD tarafından paylaşılan en büyük yer ivmesi oranı sağlam yerler içindir. Meğer AFAD der ki ben size olabilecek en büyük yer sarsıntısını veriyorum. Fakat senin binan dolgu üzerindeyse, plajda yahut kıyı kenarındaysa sen bu zelzelesi daha şiddetli hissedebilirsin. Onun için mikro bölgelendirme yani dar alanda taban etüdü çalışması yapılması gerekir. Taban her yerde birebir değil. Yapı stoğundan sonra ikinci dikkat edilmesi gereken nokta da bu” bilgisini paylaştı.
“Biz bu yönetmelikleri uygularsak ve sıkı bir denetim düzeneği kurarsak emin olun hiçbir şey yaşanmaz. Sorun tam olarak burada” diyen Prof. Dr. Bektaş, “Bugün 500 lira karşılığında taban etüdü yapılıyor. Parayı veren istediği üzere taban etüdü raporu alıyor. Bu yaşadığımız afette ortaya çıkan tabloda da bunu görüyoruz. Türkiye’nin öbür bir yerinde de durum ne yazık ki bundan farklı değil. Bizim ülke olarak samimi formda yönetmeliklere kıymet vermemiz lazım, denetime değer vermemiz lazım, liyakata kıymet vermemiz lazım. Popülist telaffuzlardan vazgeçmemiz lazım” halinde konuştu.
