Prof. Dr. Kemal Sayar, “Psikolojik birinci yardım: Ruhumuzu enkaz altından nasıl çıkaracağız?” başlıklı yazısında Kahramanmaraş zelzelesinin akabinde insan ruhunda yaşananlar ve depremzedelere nasıl davranmamız gerektiğine dair bilgiler paylaşıyor.
“Sadece vücutlar değil ruhlarımız da enkaz altında kaldı”
Kahramanmaraş’ta yaşanan sarsıntı afetinin akabinde ruhsal birinci yardımın nasıl olması gerektiğine dair bir değerlendirmeyi kaleme alan Sayar’a nazaran, bu afet yalnızca vücutları değil ruhlarımızı da enkaz altında bıraktı.
Travma sonrası gerilim bozukluğu
Sayar, afette yaşananlarla ilgili insanların yansılarını şöyle belirtiyor:
Travma Sonrası Gerilim Bozukluğu (TSSB), travma sonrasında daima ruhsal açıdan örseleyici tecrübesi hatırlama, anılardan kaçınma, kabuslar, olumsuz hisler, çarpık inanışlar, duygusal ve bilişsel değişiklikler, tedirginlik ve tepkisel aşırılık belirtileriyle temayüz eden bir hastalık. Kişi kabuslar ve geri dönüşler halinde daima o incinme anını yaşar, travma mahalline gitmekten kaçınır, çok uyarılma ve irkilme belirtileri gösterir. Bazen de tam bir uyuşma haline girer.
“Toplumumuz geçmiş deneyimlerinin ışığında tekrar acıda kenetlendi”
Sosyal bütünleşmenin ve dayanışma hissinin kuvvetli olduğu toplumlarda TSSB daha az gelişiyor. Travmatik olaya verilen kültürel mana, kişinin aldığı toplumsal takviye ile verilen reaksiyonun şiddetini belirleyen en kıymetli etkenlerden. Bizim toplumumuzun sahip olduğu klasik bedel ve kodlar, yaşanan bu felaketin manalandırılmasında yardımcı olabilir. Travmatik olay kadar acının hiç işitilmemesi, onun tanıklık edebilecek olanlar tarafından görmezden gelinmesi de örseleyici. ‘Buhran vakitlerinde beşerler cetlerinin gözleriyle görürler’ denir. Toplumumuz geçmiş deneyimlerinin ışığında tekrar acıda kenetlendi. Adeta bir merhamet ihtilali gerçekleşti. İnsanımız yasını bir başkasına şifa olarak, yardım taşıyarak sağaltmaya niyetlendi. Afetzede vatandaşlarımızın deneyim ettiği bu yardımlaşma duygusu onlara yalnız olmadıklarını hissettiriyor. Toplumsal dayanışma travmadan güzelleşmenin en değerli araçlarından birisi.
“Yas yaygın olarak karşılaşılacak bir durum”
Sadece travma değil yas da yaygın olarak karşılaşılacak bir durum. Sevdiklerini kaybeden bir insanın tüm dünyası değişmiştir. Hasret, tasa, öfke ve hatta suçluluk hisleri kişiyi yoklamaya başlar. Kaybedilen şahısla olan bağlantı incinebilirliği arttırır. Birbirine daha bağımlı insanların daha karmaşık bir yas reaksiyonu vermeleri olasıdır. Mevtin travmatik ortamlarda vuku bulması ve ardından yaşanan çaresizlik hissi, yas tutmayı daha da sıkıntı hale getirebilir.
Psikolojik birinci yardım
Prof. Dr. Kemal Sayar’a nazaran, zelzele ve öteki doğal afetler sonrasında, yaşanan olay beyinde daha işlenmeye şimdi başlamışken ruhsal güçlendirme sürecinin birinci etabı olan Ruhsal Birinci Yardım (PİY) devreye girmeli.
“Her birey yaşanan afet sonrası farklı hallerde reaksiyon gösterir”
Sayar, ruhsal birinci yardımın, doğal yahut doğal olmayan felaketler sonrası destekleyici olarak kullanıldığını belirterek şu açıklamada sulundu:
Amacı, genelde zannedilenin tersine, terapi vermek değildir ve yalnızca profesyoneller tarafından yapılmaz. Her birey yaşanan afet sonrası farklı formlarda reaksiyon gösterir. Ruhsal birinci yardımın en kıymetli gayelerinden biri kişinin doğal hislerini yaşamasına yardımcı olmaktır. Sağlıklı ilerlemenin sağlanabilmesi için üzülmek, öfke duymak üzere hislerin yaşanması gerekir. Kimi vakit bireyler yaşamaları gereken olumsuz hisleri farklı sebeplerden ötürü yaşayamıyor olabilirler.
“İzle-dinle-bağla”
Psikolojik birinci yardımın maksatlarından biri de bireye kaybettiği denetim hissini yine kazanması için yardımcı olmaktır. Burada izlenecek ana yol, “izle-dinle-bağla” prensibidir. Bu prensip sayesinde afetzedelere afet sonrası hayatlarının birinci evresinde yardımcı olmak amaçlanır. Teker teker bakacak olursak: “İzle” prensibinin hedefi, olan olayı geniş açıdan anlamak (depremin yaratmış olabileceği problemleri anlamak) ve ağır gerilim altında olan bireylerin muhtaçlıklarını ve fizikî durumlarını fark edebilmektir. “Dinle” unsurunun hedefi gerekli durumlarda şahısların müsaadesi dahilinde onlarla temas kurup hislerine, yaşadıklarına, gereksinimlerine kulak vererek sakinleşmelerini sağlamaktır. “Bağla” prensibinin maksadı ise başka iki ilkeyi kullanarak edindiği bilgilerle kişiyi gerekli takviyeye bağlamaktır. Bu duruma, toplumsal takviye ve yakınlarla irtibatı sağlamak, soruları biliyorsak yanıtlamak, şayet bilmiyorsak gerçek karşılığı öğrendikten sonra yanıtlamak örnek olarak verilebilir.
5 prensipte ruhsal müdahale ilkeleri
Psikolojik müdahale için dünyada yapılan araştırma bulguları, birincisi güvenlik hissini sağlamak, ikincisi sakinleştirmek, üçüncüsü hem kendi başına hem de toplum içinde yeterlilik hissi vermek, dördüncüsü bağ kurmayı kolaylaştırmak, beşincisi ümit aşılamak olmak üzere 5 unsurda özetleniyor.
Yaygın karşılaşılan duygusal tepkiler
sayar, bu tıp durumlarda yaygın karşılaşılan yansılara de şu sözlerle değindi:
Travmatik olaylara maruz kalanların verdiği en yaygın iki duygusal reaksiyon dehşet ve kaygıdır. Üzüntü, öfke, depresyon ve huzursuzluk da sıklıkla görülür. Kimi beşerler geleceğe dair ümitsiz ve boşlukta hissederler. Bir duygusal reaksiyon de uyuşukluktur. İçe kapanma ve insanlardan uzaklaşma, bilhassa kişinin evvelki hayatından değerli bir sapma olmuşsa, dikkat edilmesi gereken belirtilerdir. Travmatik gerilim sonucu alkol ve unsur kullanımında artışlar olabilir. Beşerler tasalarını yatıştırmak için bu çeşit alışkanlıklara yönelebilir. Aileye karşı çok hami tavırlar, kendini başka insanlardan yalıtma, travmatik olayın anısını akla getiren yerlerden uzak durma durumları da yaygın olarak görülebilir. Travmatik gerilim reaksiyonları yanlışsız düşünmemizi önler. Bu durumda karar vermekte ve kimi şeyleri belleğimizde tutmakta zorlanabiliriz. Flashback (geridönüş), mağduru özgün travmatik olay anına geri döndüren bir yansıdır. Kişi özgün olay sırasında duyduğu, hissettiği, kokladığı tıpkı duyumları hisseder Çoklukla 30 saniye yahut daha az sürer ve süreğenleşmesi durumunda kesinlikle psikiyatri takibi gerekir.
