Ege Doğaç Erdoğan – Üniversite’de girdiğim birinci derste hocamız şöyle demişti: “Size öğrettiklerimin yarısı yanlış, fakat hangi yarısı olduğunu ben de bilmiyorum…” Bu muhtemelen çoğumuzun öğretim hayatının bir esnasında işittiği meşhur bir aforizma. Her zelzeleden sonra olduğu üzere tekrar ülke olarak sarsıntı dehşetiyle yatıp kalkıyoruz. Biraz olsun rahatlamak için uzman isimleri izleyip dinliyoruz. Ne var ki bu isimler de birbirleriyle şahsî boyuta ulaşan çatışmalar içinde. Ben de işi bir de yabancı uzmanlara sormak istedim.
İlk işim Türkiye’deki fay sınırları hakkında yayınlanmış makaleleri taramak oldu. Özellikle belirtmek istiyorum ki karşılaştığım neredeyse tüm yayınların altında en azından bir Türk bilim beşerinin imzası olduğunu gördüm. İrtibata geçtiğim Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırmaları Kurumu (United States Geological Survey, USGS) ve İngiliz Jeolojik Araştırma Dairesi (British Geological Survey, BGS) birinci geri dönüşlerini bana Türk jeologların makaleleri ve haritaları ile yaptılar. Şunu gönül rahatlığıyla söyleyebilirim ki jeoloji ve jeofizik bahislerinde dünyanın gerisinde değiliz bilakis dünyaya öncülük ediyoruz.
‘Faylar değişime uğrar’
USGS’den Rich Briggs’e Kuzey Anadolu Fay Hattı’nı ve İstanbul için nasıl bir risk olduğunu sordum. Bana kaynak olarak 2022’de Cenk Yaltırak tarafından ‘Earth, Planets and Space’ mecmuasında yayınlanan makaleyi gönderdi. Briggs, şöyle devam etti: “Majör faal fay sistemlerinin evrilmesi yaygın bir durumdur. Zamanla faylar değişime uğrarlar. Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın Marmara Denizi’ndeki pozisyonu ve tam geometrisi hakkında geçerli bilimsel ayrışmalar olabilir lakin genel olarak kabul ederiz ki bu fay sistemi faaldir ve İstanbul’un yakınından geçmektedir.” ‘Depremin evvelden iddia edilemeyeceğini, lakin tehlike haritalarının mümkünlük hesabı yapmamıza yardımcı olacağını tabir eden Briggs, “Bu, önümüzdeki üç gün içinde kar yağma ihtimali % 50’dir demekle aynıdır” örneğini verdi.
‘Tek faydan bahsedemeyiz’
BGS’nin bünyesinde çalışan Margarita Segou ile çevrimiçi imajlı bir toplantı yapma imkanı buldum. Segou zelzele olduktan sonra bunu üreten fayın üç katı büyüklüğünde bir alandaki öteki fayların üzerinde bir tesir olabileceğini lakin 1000 km’den uzakta yer alan fayların çok ender olarak harekete geçtiğini söyledi. Marmara ve Ege ile son zelzelelerin bir ilgisi olmadığını belirtti. ‘İstanbul’da tek bir fay mı yoksa bir çok farklı fay mı bulunuyor?’ soruma ise “Hiçbir vakit yalnızca tek bir faydan bahsedemeyiz. Katmanların hudutlarındaki büyük fayları isimlendiriyoruz lakin gerçekte bunlar fay sistemleridir” karşılığını verdi. Segou, sismik dalgaların tabana nazaran ivmesinin değişeceğini, bunu kestirim edebilmek için de taban etüdü yapılması gerektiğini belirtti.
Yabancı uzmanlar mevzuyu değerlendirirken Türk jeologların makaleleri ve haritalarına atıf yapıyor. Maden Tetkik Arama Genel Müdürlüğü son sarsıntıların akabinde ‘Yenilenmiş Canlı Fay Haritası’nı yayımlamıştı.
‘Depremden çabucak evvel ne olduğunu hala bilmiyoruz’
Segou olabildiğince anlaşılır bir biçimde teknik bahisleri anlatmaya çaba gösterdi ve şu çok değerli eklemeyi yaptı: “Aklımızda tutmamız gereken bir şey var. Sismolojinin en kıymetli mevzularından biri bu. Yıllardan beri tekrar tekrar araştırmalar yapıyoruz; örnek olarak 2018’de 1999 zelzelesi hakkında yeni tahliller yaptık, yani 20 yıl sonra hala yeni şeyler öğreniyoruz. Aslında senin sorularının kalbinde yatan gerçek şu: Bu bahiste hem Türkiye’de hem dünya genelinde pek çok tartışma yapılabilinir ve sonuç olarak yeniden kesin bir karşılık veremiyor oluruz. Şu anda hala büyük bir zelzeleden çabucak evvel tam olarak ne olduğunu bilmiyoruz!”
Anlaşılan bir müddet daha sarsıntı konusuna bir belirsizlik perdesi gerisinden bakmaya devam etmek durumundayız. Belirsizlik perdesini biraz olsun aralayabilmek için muhtaçlığımız olan şey daha fazla araştırma, daha fazla toplumsal farkındalık, bir öbür değişle daha fazla bilim.
‘Deprem ‘tehlikesi’ ile ‘riski’ farklı tanımlar
‘İstanbul ve Türkiye’nin öbür bölgeleri için zelzele riski nedir?’ diye sorduğumda kıymetli bir düzeltmede bulundu Segou: “Toplumla zelzele hakkında irtibat kurarken dikkatli olmalıyız. Kamuyu bilgilendirirken iki başka sözcükten bahsederiz: tehlike ve risk. Sarsıntı tehlikesi dediğimiz vakit yalnızca yerin hareketinden, zelzele gerçekleşme olasılığından bahsederiz, lakin risk dediğimizde sismik hareket artı yer ve binaların yapısı olarak tanımlarız. Kuzey Anadolu Fayı’nda tehlikenin yüksek olduğunu biliyoruz. Yapılması gereken toplumu fay zonları ve sarsıntı riski hakkında bilinçlendirmek, binaları dayanıklı inşa etmek.”
Deprem büyüklükleri niye farklı ölçüldü?
USGS zelzelenin büyüklüğünü 7.8 olarak verirken Kandilli ve AFAD evvel 7.4, daha sonra 7.7 olarak açıkladı. Ortadaki ondalık ünite farkının katbekat daha kuvvetli sarsıntı manasına geldiğini biliyoruz. Segou, “Bazıları kolay anlaşılabilecek, kimileri daha teknik, farklı sebeplerden dolayı farklı ölçümler olabilir. Değişik büyüklük ölçekleri vardır, mesela Charles Richter’dan beri evvelce lokal büyüklük ölçüsü kullanılırdı. Bu sismometrenin kaydettiği en yüksek ivmeye nazaran hesaplanır. Son yıllarda ise zelzele anında boşalan enerjiyi ölçebilecek diğer ölçüm metodları kullanmaya karar verdik. Buna moment büyüklüğü diyoruz.”
