AFAD’IN STRATEJİK PLANLARI (2)

Plan, plan deriz de anlamını hiç dillendirmeyiz. Planlar çok çeşitlidir, çok da tanımı vardır. Ama en beğendiğim tanım “olanaklarla koşulları örtüştürme sanatı” ‘dır. Zaman, mekân ve olguya göre kurgulanmış pragmatik temellere dayanan senaryodur.

Velhasıl bütünleşik afet yönetim sistemini hayata geçirirken bu senaryonun eylemi kurgulayan ilk ayağı olarak TAMP ortaya çıkmıştı. Türkiye Afet Müdahale Planı bu anlamdaki boşluğu mevzuat yönünden doldurmuştu. Biliyoruz ki en kötü plan plansızlıktan iyidir. Ancak planlama süreçlerinin hayatımıza yansımadığı, yaşamımız içerisinde, uygulamalarımızda hayat bulmadığı hiçbir plan başarılı olamaz, olmamıştır da.

Türkiye de afet ve acil durumlar nasıl daha iyi bir şekilde yönetilebilirler? İyi afet yönetimine ulaşmada planlamanın rolü nedir? Diye bir soru soralım kendi kendimize. Ve Peter Drucker’ in şu sözünü hemen ekleyelim.
“Acil olarak aksiyona dökülmeyen plan sadece iyi bir dilek olarak kalır.”
Geçmişte olduğu gibi gelecekte de afetler meydana geleceği gerçeği, yönetimin onlara karşı hazırlıklı olmasını bir zorunluluk haline getirmektedir. Aslında afet planlaması afet yönetiminin tüm evrelerini kapsayan ve afet mücadelesinde afet öncesi, sırası ve sonrasında yapılacak işlerin tamamı için gerekli, kapsamlı bir strateji sağlayacak bir vasıta olarak ele alınmalıdır.

Örneğin afetin bir bölümü olan Müdahale birçok insan tarafından afet yönetimi olarak algılanan ve bilinen evre olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak sadece bütünün bir parçası olan müdahale büyük ölçüde planlama, zarar azaltma ve diğer hazırlık faaliyetlerine bağlı olarak başarılı olabilecektir. Zaten AFAD tarafından misyonuyla alakalı birçok plan hazırlanmış ve projelerle hayata geçirilmeye çalışılmıştır. Uygulamada merkezce hazırlanan bu planların hayata geçmesi gereken yer olan taşrada, sadece müdahale kısmına odaklanılmaktadır. Dolayısıyla yapılan planların tam anlamıyla hayata geçmediği, kadük kaldığı her olaydan sonra karşımıza çıkmaya devam etmektedir. Zira yapılan her şey yanlış olsa bile bütün afetler bir şekilde yönetilmektedir.

“YOLLARI AYRI OLANLAR BİRLİKTE PLAN YAPAMAZLAR…” KONFÜÇYÜS
Taşra dediğimiz illerde müdürlük değil liderlik yapması gereken kişilerin en önemli görevi planları uygulama, yayma, benimsetme ve tanıtmanın yanında yerel idare, kamu kurum kuruluşları ve özel sektör kuruluşları ile bütünleşip halka ulaşmak olmalıdır. Taşra il müdürlüklerinde görevli personelin bu hizmetin gereklerine uygun olup olmadığı, planlamayı bilip bilmediği, Planlama, Zarar Azaltma, Müdahale ve İyileştirme evreleri ile Bütünleşik Afet Yönetim Sisteminin neyi amaçladığı konusunda yetkin olup olmadıkları sorgulanmalıdır. Çünkü iyi planları ancak ve ancak ehil ve liyakatli personel hayata geçirebilir.

AFETLER ORTAK PAYDAMIZDIR!
AFAD, üstlendiği vazife gereği toplumun hemen tüm kesimleriyle paydaş ilişkisine sahiptir. Paydaşları planlamaya dâhil etmek, yapacakları işlerle ilgili katılım sağlamak ve bu katılımı sürekli kılmak en önemli husus gibi gözükmektedir. Örneğin TAMP’ da iç paydaşlar kurum, yöneticiler ve kurumda çalışanlar olarak planlamaya dâhil edilmiştir. Dış paydaşlar ise Ana Çözüm ve Destek Çözüm Ortağı ve Yararlanıcılar olarak belirlenmiştir. Ana çözüm ortağı ve destek çözüm ortağı bakanlıklar, kamu kurum kuruluşları ve ilgili kuruluşlardır. Özel sektör kuruluşları destek çözüm ortağıdır. Vatandaş, medya ve üniversiteler aynı zamanda yararlanıcı kuruluşlar olarak planlamaya dâhil edilmiştir.

AFETLERDE NEDEN KOORDİNELİ HAREKET EDEMİYORUZ?
İyi planlama demişken, iyi bir planlamadan beklenen bazı özellikleri ifade etmek gerekiyor sanırım. Planlama, insanları davranışlarını değiştirmeye zorlamak yerine, kendisini insan davranışlarına göre ayarlamalı, beklenen kurumsal ve bireysel davranışlara adapte olabilecek nitelikte olmalıdır. Halkı, diğer ilgili kamu ve özel sektör kuruluşlarını sürecin bir elemanı olarak entegre etmeyen bir planlama anlayışının herhangi bir afete müdahalede başarılı olması beklenemez. Şeklen planlamaya dâhil edilen, ancak uygulamada herhangi bir fonksiyonu olmayan, sadece hizmet bekleyen konumunda tutulan bir vatandaş görüntüsünün varlığı bile, bu planın başarısızlığı için yeterli bir göstergedir.

EN KÖTÜ PLAN DAHİ PLANSIZLIKTAN İYİDİR!
Şimdi birkaç soruyla biraz düşünelim. Türkiye de TAMP’ dan sonra meydana gelen afetlerde bu plan uygulandı mı? Uygulanabildi mi?
TAMP ülkemiz yapısına uygun bir plan mıdır?
Vatandaş bu planların içerisinde var mıdır, neresinde, hangi roldedir?
TAMP’da herhangi bir pozisyonu bulunmayan muhtarlar ve güvenliği sağlamakla görevli kolluk kuvvetleri marifetiyle yardımların dağıtılması, bu planın ruhuna ve afet yönetim ilkelerine uygun mudur?
O halde son soruyu şöyle soralım: 100 yıl önceki teknikle yapılmış tren raylarının üzerinde son teknoloji harikası ve saatte 300 km. hız yapabilen hızlı treni kullanabilir misiniz?
Kullanamazsınız!
Japonya’da imal edilen hızlı tren, saatte 320 kilometrelik mesafeye ulaşmaktadır. Ama aynı türden bir tren, Amerika’da bir saatte 160 kilometre yol kat edebilmektedir. Aradaki bu büyük farkın sebebi, trenlerin üzerlerinde hareket ettikleri raylardadır. Yani temel unsurlardadır.
Amerika’daki demiryolları 19.yüzyılda kullanılan buhar trenlerine göre yapılmıştır. Oysa Japonya’daki raylar, üzerlerinde hareket eden son model hızlı trenler gibi yüksek kalitede tasarlanmıştır. Dolayısıyla Amerika’daki hızlı trenler ileri teknolojiye sahip olsalar da tren rayları eski model olduğu için, yüksek hız yapamazlar. Çünkü o eski model raylarda çok hızlı gitmek, büyük felaketlere sebep olabilir.
Yani sorun planlarda olmayıp, planı uygulayıcı aktörlerin, bu eyleme neden katılamadığının altyapısına bakmak gerekiyor diye düşünüyorum.
Son söz olarak AFAD’ın planları özelinde 2024 – 2028 AFAD Stratejik Planının, 6 Şubat 2023 tarihli Kahramanmaraş merkezli depremler ile diğer afetlerden edinilen tecrübeler ışığında, yol haritası niteliğinde bir doküman olarak hazırlanmış olmasını ümit ediyor, afetsiz günler diliyorum…