İran’da gündem başşehrin taşınıp taşınmaması…
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, evvelki gün Hatemu’l Enbiya Karargahı’nı ziyaretinde yaptığı konuşmada, geçmişte tartışılan, başşehrin Tahran’dan taşınması konusunu bir defa daha gündeme getirdi.
“TAŞIMAKTAN ÖTEKİ BİR BAHTIMIZ YOK”
Tahran’ın başşehir kalmasının başta ekonomik olmak üzere birtakım nedenlerden ötürü imkansız hale geldiğini düşündüğünü lisana getiren İran Cumhurbaşkanı, “Ülkenin başşehri Tahran, çözülemeyen problemlerle karşı karşıya. Ne yaparsak yapalım vakit kaybediyoruz. Hasebiyle ülkenin ekonomik ve siyasi merkezini güneye ve denize yakın bir yere taşımaktan öteki seçeneğimiz yok.” tabirlerini kullandı.
Pezeşkiyan, Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Muhammed İstek Arif’in başşehrin taşınması planlarını takip etmekle görevlendirildiğinin bilgisini paylaşarak, “Bu bahsin göz gerisi edilmesi, ülkeyi gelecekte etraf krizleri ve daha birçok meseleyle karşı karşıya bırakabilir.” dedi.
GEÇTİĞİMİZ YILLARDA DA GÜNDEME GELMİŞTİ
Kararın münasebetleri, uygulanabilirliği ve potansiyel sonuçları, daha evvelki yıllarda da İran’da gündeme gelmiş lakin imkansızlıklar nedeniyle hayata geçirilememişti.
Başkent Tahran, İran’ın siyasi, ekonomik ve kültürel merkezi olarak ülke idaresinde kilit bir rol oynuyor lakin kent, taşıdığı bu yükün altında eziliyor.
Tahran yıllardır yüksek nüfus, hava kirliliği, sarsıntı riski, su kıtlığı, yer çökmesinden muzdarip.
ALTYAPI YÜKSEK NÜFUSU KALDIRMIYOR
Tahran kenti yaklaşık 15 milyonluk kent nüfusuna ve eyalet sonları içinde 20 milyona yaklaşan bir yerleşim alanına sahip.
Bu yoğunluk, kentte konut, ulaşım, sıhhat ve eğitim üzere temel hizmetlerin sağlanmasında önemli problemler oluşturuyor.
Nüfus baskısı, ekonomik verimliliği düşürmekle kalmıyor, birebir vakitte kentin hayat kalitesini de olumsuz etkiliyor.
NÜFUS ARTMAYA DEVAM EDECEK
İran Cumhurbaşkanlığına bağlı İlerleme ve Kalkınma Merkezinin 2018’de hazırladığı raporda, Tahran’ın nüfusu 30 yıl içinde 20 milyon artabilir ve bu durum da kent idaresini neredeyse imkansız hale getirebilir.
İran Şehir Ekonomisi Bilimsel Birliği de kentin nüfusunun altyapı kapasitesinin yüzde 70 üzerinde olduğunu ve bu durumun hayat şartlarını olumsuz etkilediğine vurgu yapan bir rapor yayımladı.
HAVA KİRLİLİĞİ ÖLÜMCÜL BOYUTLARDA
Öte yandan hava kirliliği, Tahran’ın en büyük meselelerinden biri olarak öne çıkıyor. Uzmanlar sık sık bu sorunun ölümcül noktalara geldiğine vurgu yapıyor.
İran Sağlık Bakanlığı Hava Sağlığı ve İklim Değişikliği Daire Başkanı Abbas Şahsuni, Kasım 2022’de yaptığı açıklamada, hava kirliliğinin bir yılda, ülke genelinde 20 bin 800 kişinin, başşehir Tahran’da ise 6 bin 400 kişinin vefatına neden olduğunu belirtmişti.
Tahran Etraf ve Şehircilik Hizmetleri Komisyonu Başkanı Mehdi Pirhadi de Aralık 2023’te yaptığı açıklamada, ülkedeki hava kirliliğinin bir yılda 27 binden fazla kişinin vefatına yol açtığını duyurdu.
DEPREM RİSKİ
Tahran, birinci derece zelzele neslinde yer alıyor. Çok sayıda fay sınırının geçtiği İran’ın başşehri Tahran’da uzmanlar, mümkün bir sarsıntının milyonlarca insanın ömrünü tehlikeye atacağını belirtiyor.
Alp-Himalaya sarsıntı jenerasyonunda yer alan Tahran’ın 7’nin üzerinde büyüklüğe sahip tarihî sarsıntı kayıtlarını gösteren birkaç etkin fay ile çevrili olduğu aktarılıyor.
Tahran’ın ağır nüfus dağılımı ve çeşitli kırılganlık faktörleriyle dünya çapında yüksek zelzele riski taşıyan birinci 20 mega kentten biri olduğu bedellendiriliyor.
BİNALARIN YÜZDE 60’I ZELZELEYE DAYANIKSIZ
Tahran Belediyesi Risk İdaresi Ünitesi Müdürü Rıza Keremi Muhammedi, Eylül 2021’de yaptığı açıklamada, başkentte bulunan binaların yüzde 60’ının sarsıntıya dayanıklılık standartlarını karşılamadığına dikkati çekti.
Söz konusu binaların şiddetli bir sarsıntı sırasında önemli hasar görebileceğini belirten Muhammedi, büyük bir sarsıntıda binaların yüzde 20’sinin büsbütün yıkılacağı ihtarını yaptı.
Tahran Belediyesi Kent Kurulu İnşaat ve Alt Yapı Komitesi Başkanı Muhammed Agamiri de hususa ait Ağustos 2023’te yaptığı değerlendirmede, başkentte meydana gelmesi mümkün şiddetli bir sarsıntının gerekli önlemlerin alınmaması halinde en az 300 bin kişinin vefatına yol açacağı ikazında bulundu.
Agamiri, Tahran’ın başşehir olması nedeniyle olası bir şiddetli sarsıntının tüm ülkeyi etkileyeceğine dikkati çekerek, Tahran kentinin altyapısını da “çok savunmasız” tabirleriyle kıymetlendirdi.
TAHRAN YILDA 25 SANTİMETRE ÇÖKÜYOR
Diğer yandan İran İnşaat ve İskan Araştırmaları Merkezinden bilim adamlarının, 2018’de “Nature” dergisinde yayımladıkları makalede, Tahran’ın her yıl ortalama 25 santimetre çöktüğü bildirildi.
2003-2017 yılları ortasında uydu fotoğraflarını inceleyen bilim adamları, kent merkezinin yüzde 10’unu ve kuzeybatıdaki kırsal alanları içine alan bölgenin her yıl 25 santimetre yere battığını tespit etti.
Bölgedeki yer çökmesi seviyesinin dünyanın en yüksek düzeyinde olduğuna dikkati çeken bilim adamları, bunun sebebinin artan nüfusun gereksinimlerini karşılamak üzere inşa edilen barajlar, dönemsel kıtlıklar ve kaçak su kuyuları nedeniyle yer altı sularının tükenmeye yüz tutması olduğunu kaydetti.
KURAKLIK VE SU KAYNAKLARININ YETERSİZLİĞİ
İklim değişikliğinden etkilenen ülkelerden biri olan ve bunun yanında su kaynaklarının yanlışlı yönetilmesi nedeniyle su konusunda sorun yaşayan İran’da başşehir Tahran da bu durumdan hissesini alıyor.
İran Güç Bakanlığına bağlı Su Kaynakları İdare Şirketi, yakın vakitte paylaştığı bir raporunda, Tahran’daki su depolarının yüzde 23’ünün dolu olduğunu ve bunun da son 5 yıllık ortalamanın yüzde 18 altında olduğunu bildirdi.
Tahran Eyaleti Su ve Kanalizasyon Şirketi Genel Müdürü Muhsin Erdekani, 10 Kasım’da düzenlediği basın toplantısında, başşehrin kuraklıkla karşı karşıya olduğunu belirterek, “Buna nazaran Tahran, son 50 yılda gibisi görülmemiş bir halde beşinci kurak yılını yaşıyor ve arka arda yaşanan kuraklıkların devam etmesi kaygı verici” dedi.
Tahran’daki barajların doluluk düzeyinin çok düşük olduğunu söyleyen Erdekani, Tahran eyaletinin, ülkenin içme suyunun yüzde 25’ini tükettiğini ve su idaresinin krizde kıymetli bir rol oynadığını belirtti.
Bütün bu meselelerin yanı sıra Tahran’ın İran’ın tüm idari ve ekonomik faaliyetlerini merkezileştirmesi, ülkenin başka bölgelerinin gelişimini de kısıtlıyor. Bu durum, İran’ın ulusal kalkınma maksatları açısından önemli bir dengesizlik yaratıyor. Başşehrin taşınmasıyla birlikte, öteki bölgelerin kalkınmasının hızlandırılması amaçlanıyor.
BASRA KÖRFEZİ’NE YAKIN BİR BÖLGEDE YENİ BAŞŞEHİR PLANI
Başkent taşınması planında öne çıkan bölge, İran’ın güneyindeki Basra Körfezi’ne yakın alanlar olarak belirtiliyor.
Bu tercih, birkaç stratejik avantaja dayanıyor: Bunlardan birincisi ekonomik potansiyel zira Basra Körfezi, İran’ın petrol ve doğal gaz rezervlerinin kalbi niteliğinde.
Yeni başşehrin, bu güç kaynaklarına daha yakın bir pozisyonda olması ve ticaretin, bilhassa deniz nakliyatının merkezi haline gelebilmesi ve böylelikle İran’ın, güç kesimindeki gücünü daha aktif bir formda kullanabilmesi hedefleniyor.
Çevresel ve güvenlik faktörleri de başşehrin taşınması planında öne çıkıyor. Basra Körfezi bölgesi, Tahran’a kıyasla daha düşük sarsıntı riski taşıyor.
Ayrıca, bu bölgenin iklimsel özellikleri, çevresel sürdürülebilirlik açısından yeni altyapı projelerinin uygulanmasına daha uygun görülüyor.
BAŞKENTİ TAŞIMAK MÜMKÜN MÜ?
Eğer bu plan başarılı bir formda uygulanırsa, İran yalnızca daha inançlı ve çağdaş bir başşehre kavuşmakla kalmayacak, birebir vakitte ekonomik, toplumsal ve çevresel meselelerini da büyük ölçüde hafifletebilecek lakin bu değişimin tesirli bir halde hayata geçirilmesi, güçlü bir siyasi irade, güçlü iktisat, ayrıntılı bir planlama ve geniş çaplı bir toplumsal dayanağı gerektiriyor.
Şu anda İran’ın bilhassa iktisat konusunda büyük meselelerle boğuşması nedeniyle en azından yakın vadede bu planın gerçekleşmesi öngörülmüyor.
Gelecek yıllarda bu sürecin nasıl ilerleyeceği, İran’ın ulusal kalkınma vizyonunu ve bölgesel rolünü kıymetli ölçüde etkileyecek.
Tahran’ın taşınması, yalnızca bir coğrafik değişim değil, ülkenin geleceği için bir dönüşümün de habercisi olabilir.
