TÜRKİYE’NİN AFET KARNESİ…
Afetler, insanoğlunun yeryüzündeki yaşamına sürekli eşlik etmiştir. Doğada hayatını idame etmeye, neslini devam ettirmeye çalışan insanın yaşamı, içinde bulunduğu coğrafik koşullara göre şekillenmiştir. Anadolu coğrafyası insanoğlunun çok eskilerden beri beşikliğini yapmış, ona yuva olmuştur. Ama bu coğrafya bazı dönemler huzur alanı olurken, bazı dönemlerde ise doğanın yaşamından kaynaklı hareketleriyle, Anadolu insanını kayba uğratan, acılar yaşatan felaket alanlarına dönüşebilmiştir.
Yakın tarihimiz olan 14 Eylül 1509 günü, İstanbul’da ‘küçük kıyamet’ olarak dillendirilen bir deprem meydana gelmiştir. 109 cami ve 1.047 yapı yıkılmış, 13.000’ in üzerinde insan hayatını kaybetmiştir. Bu olay üzerine padişah II. Beyazıt tarafından bir ferman yayınlanmıştır. Bu fermanla yıkılan evlerin yapımı için hane başına 20 altın yardım yapılırken, deniz kenarlarındaki dolgu zemin üzerine ev yapımının yasaklanması ve ahşap-karkas ev yapımının teşvik edilmesi dikkat çekici zarar azaltma önlemi olarak göze çarpmaktaydı.
Ahşap-Karkas evlerin, ünlü İstanbul yangınlarına sebep vermesi sonrası bu yapılaşmadan vazgeçilmiştir. Daha sonra şehirleşmenin ve yapılaşmanın kurallara bağlanması ihtiyacından doğan 1848 yılı Enbiya Nizamnamesi önce İstanbul, 1877 yılından itibaren de imparatorluğun genelinde uygulanmıştır.
Cumhuriyet dönemine baktığımızda, 1930 yılında 1580 sayılı Belediye Kanunu çıkartılarak belediyelere yerleşme ve yapılaşmayla ilgili denetim ve ihtiyaç sahiplerine konut inşa ettirme görevi verilmiştir. 1933 yılında 2290 sayılı kanunla, imar planları, ruhsat işleri, fenni mesuliyet, yapı denetimi gibi hususlar düzenlenmiştir.
Birinci dünya savaşından sonra ortaya çıkan sivil savunma kavramı, 1928 yılında yayınlanan ‘Cephe Gerisinin Havaya Karşı Müdafaa ve Muhafazası Talimnamesi’ ile ilk defa düzenlenmiştir. 3502 sayılı Pasif Korunma Kanunu 1938 yılında çıkartılarak sivil savunma hizmetleri tam olarak hayatımıza girmiştir.
Erzincan’da 1939 yılında meydana gelen deprem neticesinde 100.000’in üzerinde yapının hasar görmesi ve 30.000’in üzerinde insanın hayatını kaybetmesinin üzerine 17 Ocak 1940 tarihinde 3773 sayılı ‘Erzincan’da ve Erzincan Depreminden Müteessir Olan Mıntıkalarda Zarar Görenlere Yapılacak Yardımlar Hakkında Kanun’ çıkartılmıştır. Bu kanunla ilk defa vergi terkini, memurlara tazminat, yapı malzemesi yardımı gibi hususlar düzenlenmiştir.
1943 yılında 4373 sayılı ‘Taşkın Sulara ve Su Baskınlarına Karşı Korunma Kanunu’ çıkartılmıştır. 1940’ların başında, ülkemizin birçok bölgesinde meydana gelen yoğun su baskınlarıyla ilgili bir düzenleme ihtiyacından doğan bu kanunun ardından, 18 Temmuz 1944 yılında 4623 sayılı ‘Yer Sarsıntılarından Evvel ve Sonra Alınacak Tedbirler Hakkında Kanun’ çıkartılarak afet zararlarının azaltılmasına yönelik ilk ciddi uygulamalar başlamıştır. Bu kanunun çıkartılmasının ana sebebi, 1939 Erzincan depremi ile başlayıp Niksar-Erbaa, Adapazarı-Hendek, Tosya-Ladik ve Bolu- Gerede depremleriyle devam eden süreçte, 43.000’ in üzerinde insanın hayatını kaybetmesi ve 200.000 binanın hasar görmesidir.
Ülkemizin ilk deprem haritası, yapı yönetmeliği ve afet bölgelerinde yapılacak yapılar hakkında yönetmelik 1945 yılında yayınlanmıştır.
Devam eden süreçte, zamanının çok ilerisinde olan 1956 tarihli İmar Kanunu çıkartılmıştır. Bu kanunun temel amacı, afet öncesi ve sonrasında gerekli tedbirlerin alınmasıyla ilgili çalışmaların belirlenmesiydi.
1959 yılında 7126 sayılı ‘Sivil Savunma Kanunu’ ile 7269 sayılı ‘Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirler ile Yapılacak Yardımlar Hakkında Kanun’ hayatımıza girmiştir. Afet yönetimine ilişkin önemli bir düzenleme olarak 1988 tarihli ‘Afetlere İlişkin Acil Yardım Teşkilatı ve Planlama Esaslarına Dair Yönetmelik’ sayılabilir.
1992 yılında Erzincan’da yaşanan deprem sonrasında 3838 sayılı ‘Erzincan, Gümüşhane ve Tunceli İllerinde Vuku Bulan Deprem Afeti ile Şırnak ve Çukurca’da Meydana Gelen Hasar ve Tahribata İlişkin Hizmetlerin Yürütülmesi Hakkında Kanun’ çıkartılmıştır. Bu kanunun tüm ülkeye uygulanması için 4123 sayılı ‘Tabi Afet Nedeniyle Meydana Gelen Hasar ve Tahribata İlişkin Hizmetlerin Yürütülmesine Dair Kanun’ çıkartılmıştır.
VELHASIL…
Türkiye’nin afet tarihine baktığımızda, bir olay-bir mevzuat şeklinde yuvarlanarak gittiğini görüyoruz. Olay sonrası çıkartılan mevzuatların daha sonraki dönemi pek etkilemediği, önlem amacıyla yapılan kanuni düzenlemelerin hayatımıza dokunmadığı, alışkanlıklarımızı değiştirmediği, bu olayların sürekliliğinden kaynaklı zararlarımızın ortaya çıkamaya, yaşanmaya acı bir gerçek olarak kayıtlara geçmeye devam ettiği görülmektedir.
Bilindiği üzere 17 Ağustos 1999 tarihinde, saat: 03.02 de Marmara bölgemizde 7.4 büyüklüğünde bir deprem meydana gelmiş ve 45 saniye süren bu sarsıntı neticesinde binlerce bina yıkılmış, resmi kayıtlara göre 17.480 canımızı kaybetmiştik. Ayrıca 16 milyar dolar civarında gayri safi milli hâsıladan kaybımız olmuştu. Aslında insanları öldüren deprem değildi. Bildiğimiz kadarıyla bir fabrikanın gece bekçisi, sarsıntı nedeniyle panikle kaçarken deprem nedeniyle açılan bir çukura düşerek hayatını kaybetmişti. Hatırımızda depremin sebep olduğu ölüm sadece bu ölüm olarak kalmıştı. Diğer binlerce insanı maalesef deprem değil BİNALAR öldürmüştü.
Bu olay bize toplum olarak afetler özelinde depreme karşı ne kadar çaresiz ve hazırlıksız olduğumuzu gösterdi. Devlet hazır değildi! Kurumlar hazır değildi! STK’ lar hazır değildi! Üniversiteler hazır değildi! Yerel yönetimler hazır değildi! Velhasıl vatandaş hazır değildi! Şoka girdik, sarsıntı yaşadık! Enkaz altında günlerce yardım bekleyerek ölen insanların acılı, hazin hikâyelerini dinledik. Kim, nerede, nasıl ve ne şekilde olaya müdahale edecek, neyi, nasıl yapacak belli değildi. Aniden karşımıza çıkan bu hadise karşısında savunmasız, dirençsiz, güçsüz ve refleks gösteremeyecek kadar aciz kalmıştık.
Yıllardır üzerimizden atamadığımız ve birçok değerimizi yitirdiğimiz felaket sonunda, Türk Milleti olarak birtakım çıkarım ve kazanımlar edindik! Mi (?)
-Örneğin, arama ve kurtarma anlamında profesyonel ekip ve donanım eksikliği,
-Çok sayıda zayıf, çürük ve kaçak bina stokumuz olduğu,
-Ulusal Koordinasyon ve Müdahale planı eksikliği olduğu görüldü, tespit edildi.
Bunun gibi eksik ve aksaklıkları çoğaltabiliriz. Ancak devlet vatandaşın bu gibi durum ve zamanlarda özellikle enkaz altında kalanların kurtarılması ile “NEREDE BU DEVLET!?” feryadına cevap vermek adına; ilk etapta birkaç ilde bulunan sivil savunma arama ve kurtarma birlik müdürlüklerini 2001 yılında Türkiye’nin 11 ayrı iline yayarak çoğalttı. Afet ve acil durumlara müdahale anlamında kurulan Sivil Savunma Arama ve Kurtarma Birlik Müdürlükleri bu alandaki boşluğu doldurdu ve uzman personeliyle kamu/sivil arama kurtarma ekiplerini yetiştirerek belli bir farkındalık sağladı. Bunun meyvelerini özellikle Van depreminde ve sonraki birçok olayda topladı. Tabi ki bu olması gereken ve çok önemli bir hamleydi ancak devletin görevi enkaz altında kalanları kurtarmanın yanında binaların yıkılmamasını da sağlamaktı!
İçinde yaşadığımız yerleşkelerin bu olumsuz durumu bizi harekete geçirdi ve kentsel dönüşümü başlattık. Çünkü birçok binamızın bir sarsıntıyla tepemize inmemesi için dönüştürülmesi gerekiyordu. Bu nedenle birçok büyük kentimizde TOKİ tarafından kentsel dönüşüm hamleleri yapıldı, yapılıyor, yapılacak.
Günümüz…
6 Şubat 2023 depreminin üzerinden yaklaşık iki yıl geçti. Aynı sahneleri tekrar yaşadık. Tarih tekerrür etti. Şu an 11 olan Arama Kurtarma Birlik Müdürlüğü sayısını 20 ile çıkarttık. Belediyelere Afet Daire Başkanlığı ve Afet Müdürlükleri ile Sivil Savunma Uzmanlığı kadroları tahsis ettik. Yani afet sonrası önlem adına yaptığımız en temel şey, yeni yasal düzenlemelerle yeni kurumlar icat etmenin ötesine geçemedi. Demek ki Türk toplumu geçirmiş olduğu yüzlerce yıldır sınav verdiği afet dersinde sınıfta kalmaya devam edecektir.
Çünkü:
– “Kervan yolda düzülür!”
– “Bize bir şey olmaz!”
– “Elle gelen düğün bayram!”
– “Olmazsa kader!”
– “Kaderin önüne geçilmez!”
– “Yazımız böyleymiş!”
– “Allah’ın afeti, ne yapalım!”
– “Ölen ölür, kalan sağlar bizimdir!”
Toplumu oluşturan bireyler yaşadıkları süreç sonucunda edindikleri kültürü aktarırken birtakım yol ve yöntemler kullanır. Bu yöntemlerin sonucunda yaşanılan mekân, zaman ve ortamlar şekillenir. Mezralar, köyler, kasabalar ve nihayetinde büyük şehirler oluşur. Geçmiş yılların oluşturduğu bu organizmalar canlıdır ve sürekli kendisini yeniler durur. Ama uzun tarihe ve kadim kültüre sahip toplumların alışkanlarını, yaşam tarzlarını ve inançlarını değiştirmek kısa süren kolay bir iş değildir. Örneğin; kaçak, çürük ve zemin etüdü yapmadan, malzemesinden çalarak fay hattı üzerine yaşayacağı, çalışacağı binayı inşa etmek ve bunun içinde yaşamayı sonraki nesillere aktarmak nasıl bir kültür ürünüdür? Ve bu kültür nasıl değişir?
Aslında sorunun uygulamalarda değil yaklaşımdan kaynaklı olduğu bellidir. Ülkemizde afet ve acil durumlar özelinde, tutum ve davranış değişikliğinin olumluya dönüşmesi için, kanun eksikliğinden ziyade uygulanmasının büyük bir sorun teşkil ettiği görülmektedir. Mevcut sisteme baktığımızda denklemin kanun ve kaza ile kader üzerine kurulduğunu görürüz. Kanun var kaza yok ise problem yok, kanun var kaza var ise kanunda eksiklik var gibi bir sonuç çıkartılmaktadır. Bu sağlıklı bir yaklaşım olmadığı gibi çözüm de üretememektedir. Çünkü insanlar, inanmadıkları şeyi alışkanlık haline getirmezler. Türkiye coğrafyasında yaşayan Türk halkı (bu alanla ilgili) dürüst ve samimi değildir. Bu özelliği nedeniyle geçmiş dönemlerde yaşadığı afetlerden çıkartması gereken dersi çıkartmayacaktır… Ve maalesef çıkartmamaya da devam edecektir.
Afetsiz günler dileğiyle…
