Her yıl Hac ve umre ibadetini yerine getirmek için Mekke’ye giden Müslümanlar, Kabe’yi tavaf eder ve Hacerü-l Esved taşını selamlarlar.
Kabe’yi tavaf etmek farz, Hacer’ül Esved’i selamlamak ise sünnettir.
Hz. Peygamber s.a.v’in de şahsen öptüğü Hacerü-l Esved taşı hakkında tüm bilgileri sizler için araştırdık.
HACERÜ-L ESVED NEDİR?
Hacerü’l-esved Arapça’da “siyah taş” manasına gelir. Yerden 1,5 m. kadar yükseklikte bulunan, yaklaşık 30 cm. çapında ve yumurta biçimindeki bu taşın siyaha yakın koyu kırmızı renkte olması sebebiyle bu türlü isimlendirildiği anlaşılmaktadır.
Kaynaklar, Hacerülesved’in Hz. İbrâhim tarafından Kâbe’nin inşası esnasında tavafın başlangıç noktasını belirlemek hedefiyle yerleştirildiği konusunda ittifak etmekle birlikte bu taşın menşei, tarihçesi ve mahiyeti hakkında, birçoğu zayıf isnatlara dayanan, kimileri birebir vakitte sembolik bir mana taşıyan çeşitli rivayetler nakledilmiştir.
Bu rivayetlerde umumiyetle Hacerülesved’in cennetten indirildiği, Nûh tûfanı sırasında Ebû Kubeys dağında korunduğu ve Hz. İbrâhim’in Kâbe’yi inşası esnasında oradan getirilerek yerine konulduğu söz edilmektedir.
İslâmiyet’ten evvel Araplar’ın Hacerülesved’e farklı bir ehemmiyet ve kutsiyet atfetmeleri ve onu âdeta Kâbe’nin kutsiyetinin sembolü saymaları, bu taşın Hz. İbrâhim’den itibaren devam edegelen hac ve tavaf ibadetinin değerli bir öğesi olmasının yanı sıra bu devirde Araplar ortasında bilhassa taşlara ve bu taşlardan yapılmış putlara tapınma âdetiyle de ilişkili olmalıdır.
Nitekim bu konu bir kısım Batılı araştırmacıyı, Hacerülesved’in Araplar’ın eski bir putundan arta kalan bir kesim olabileceği biçiminde yanlış bir kanaate sevketmiştir.
Kâbe’nin vakit içinde sel ve yangın üzere çeşitli âfetlere, ayrıyeten insanların taarruzlarına mâruz kalmasının sonucunda Hacerülesved’de kimi hasarlar ve parçalanmalar meydana gelmiş, lakin her kezinde bu modüller büyük bir titizlikle yerlerine yapıştırılarak korunmaya çalışılmıştır.
HZ. PEYGAMBER (S.A.V) HACERÜ-L ESVED İÇİN NE BUYURUYOR?
Resûl-i Ekrem -sallâllâhu aleyhi ve sellem- bir seferinde dudaklarını Hacerülesved’in üzerine koyarak uzun müddet ağlamış, daha sonra dönüp Hz. Ömer -radıyallâhu anh-’ın de ağladığını görünce şöyle demiştir:
“Ey Ömer! Göz yaşları burada dökülür” (İbn Mâce, “Menâsik”, 27).
İbn Abbas -radıyallâhu anh-, Allah’ın kıyamet günü Hacerülesved’i getireceği ve onun da hak üzere kendisini istilâm edenlere şahitlikte bulunacağını rivayet etmektedir (Tirmizî).
Hz. Ömer -radıyallâhu anh- Hacerülesved’le ilgili olarak,
“Allah’a and olsun ki, senin ziyan yahut yarar vermeyen bir taş olduğunu biliyorum; şayet Resûlullah -sallâllâhu aleyhi ve sellem’i seni istilâm ediyor görmeseydim, ben de seni istilâm etmezdim” ve “Resûlullah -sallâllâhu aleyhi ve sellem-’i seni öperken görmeseydim seni öpmezdim”
şeklindeki kelamlarıyla Hacerülesved’in İslâm kültürü içindeki ehemmiyetine işaret etmiştir (Buhârî)
HACERÜ-L ESVED’İN SELAMLANMASININ VE ÖPÜLMESİNİN HİKMETİ NEDİR?
Hacer-i Esved’i selamlama ve öpmenin meşruiyeti Hz. Peygamberin ve Ashab-ı Kiram’ın uygulamalarıyla sabittir. (Buhârî, Hac, 60; Müslim, Hac, 249-250)
Fıkıh âlimleri, bu uygulamalara dayanarak tavaf sırasında Hacer-i Esved’i sünnete uygun biçimde ziyaret etmenin (istilâm) ona el ile dokunup öpmenin sünnet olduğu konusunda görüş birliği içindedirler. Hacer-i Esved’i istilâm ederken tekbir getirilmesi de birebir münasebet ile müstehap sayılmıştır. (Buhârî)
Tavaf esnasında Hacer-i Esved’e dokunulması ve onun öpülmesi istikametindeki rivayetlerden, bu taşın kutsallığı sonucunu çıkararak bu uygulamayı şahsen Hacer-i Esved’e karşı bir hürmet sözü olarak görmek hakikat değildir.
Hac ibadetindeki birçok hal ve merasim üzere bunun da Hz. İbrahim’in ve Resûl-i Ekrem’in anısını canlandırma, haccı önemsemeyi ve Allah’ın bu husustaki buyruğuna boyun eğmeyi vurgulama, kulluk ve itaat üzere ruhî ve derunî hâlleri, zahirî kimi davranışlarla tabir etme üzere sembolik ve taabbüdî bir mana taşıdığı söylenebilir.
HACERÜ-L ESVED KÂBE’YE KİM TARAFINDAN KONULDU?
Hz. Muhammed şimdi otuz beş yaşında iken Kâbe’nin Kureyşliler tarafından yine inşası sırasında Hacerülesved’in yerine yerleştirilmesi konusunda kabileler ortasında uyuşmazlık çıkmış, bu gururlu vazifesi hiçbir kabile başkasına bırakmak istememişti.
Bunun üzerine Kureyşliler’in en yaşlısı Ebû Ümeyye b. Mugīre’nin teklifiyle belirlenen bir yol sonunda hakem kabul edilen Hz. Muhammed, Hacerülesved’i bir örtü içine koyarak bütün kabile reislerinin iştirakiyle kaldırmış, yerleştirileceği yerin hizasına gelince de şahsen kendisi bu vazifesi yerine getirmişti.
Abdullah b. Zübeyr periyodunda (683-692) çıkan bir yangında üç kesime ayrılan Hacerülesved, kesimleri birbirine yapıştırılarak gümüş bir mahfaza içine alınmış, daha sonra yıpranan bu mahfaza 189 (805) yılında Hârûnürreşîd tarafından destek ettirilmiştir.
317’de (930) Karmatî önderi Ebû Tâhir el-Cennâbî Mekke’de yaptığı katliam ve yağma sırasında Hacerülesved’i yerinden sökerek Hecer’e götürmüştür. Böylelikle Kâbe uzun bir müddet Hacerülesved’siz kalmış, fakat hacılar tavaf esnasında Hacerülesved mevcutmuş üzere bulunduğu yeri istilâm ederek (aş.bk.) tavaflarını yapmışlardır.
Nihayet bir rivayete nazaran Fâtımî Halifesi Mansûr-Billâh’ın buyruğuyla, başka bir rivayete nazaran ise Abbâsî Halifesi Mutî‘-Lillâh’ın 30.000 dinar fidye ödemesi üzerine Hacerülesved Mekke’ye getirilerek (339/950-51) yerine yerleştirilmiş ve gümüş mahfazası tamir edilerek yenilenmiştir.
Daha sonra Hacerülesved’i çalma yahut ondan bir kesim koparma tarafında birçok teşebbüs olmuşsa da bunlar engellenmiş yahut koparılan kesimler ihtimamla yerine monte edilmiştir.
Bu taşa ilişkin küçük bir modül Yasal Sultan Süleyman devrinde bir hadım ağası tarafından İstanbul’a getirilmiş ve türbe kapısının üst tarafına konulmuştur.
(Fotoğraf: Yasal Türbesi’nin giriş cephesindeki kemerin kilit taşına yerleştirilen ve Hacerülesved modülü olduğu rivayet edilen siyah taş – Süleymaniye/İstanbul)
İbrâhim Rifat Paşa’nın naklettiğine nazaran Hacerülesved 1290’da (1873), ortasında 27 cm. çapında yuvarlak bir açıklığın bulunduğu gümüş bir mahfaza içine alınmış olup bu açıklık sayesinde taşa dokunulmasına imkân sağlanmıştır. 1932 yılında bir Afganlı Hacerülesved’den bir modül koparmış, lakin yakalanarak idam edilmiştir.
